Trong thế giới tài chính hiện đại, hiện tượng tâm lý FOMO – nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội – đang ảnh hưởng sâu rộng đến hành vi đầu tư và tiêu dùng.
Dù thường được nhắc đến trong mạng xã hội hay lối sống giới trẻ, FOMO lại đóng vai trò âm thầm nhưng nguy hiểm trong các quyết định tài chính cá nhân và tập thể.
Bên trong tâm lý FOMO tài chính
FOMO bắt nguồn từ nhu cầu cơ bản của con người là không muốn bị "bỏ lại phía sau". Các nhà kinh tế hành vi xem đây là một thiên kiến nhận thức, khi con người lo sợ việc không kịp tham gia những cơ hội "béo bở" mà người khác đang tận dụng. Cảm xúc này khiến nhiều người đưa ra quyết định tài chính thiếu cân nhắc, vội vàng và cảm tính.
Tiến sĩ Eldar Shafir – chuyên gia hàng đầu về hành vi – chỉ ra rằng FOMO kích hoạt các trung tâm tưởng thưởng trong não bộ, khiến việc "kiếm tiền" trở nên cấp bách hơn cả đánh giá rủi ro. Chính cơ chế thần kinh này lý giải vì sao nhiều người nhảy vào đầu tư mà không hiểu rõ bản chất tài sản.
FOMO góp phần tạo bong bóng đầu cơ
Lịch sử tài chính ghi nhận không ít lần FOMO đóng vai trò then chốt trong việc hình thành bong bóng thị trường. Khi giá tài sản tăng vọt, tâm lý sợ bị bỏ lỡ khiến nhiều người ồ ạt tham gia, thổi phồng giá vượt xa giá trị thực. Đến khi thị trường điều chỉnh, những người vào sau thường là nạn nhân chịu thiệt nặng nề nhất.
Một nghiên cứu năm 2023 trên tạp chí Behavioral Finance cho thấy: những người dễ bị FOMO chi phối có xu hướng thực hiện các giao dịch rủi ro cao và bán tháo hoảng loạn nhiều hơn 40% so với nhóm còn lại. Điều này không chỉ khiến thị trường thêm biến động mà còn phá vỡ sự bền vững của danh mục đầu tư dài hạn.
Vai trò khuếch đại của mạng xã hội
Trong kỷ nguyên số, mạng xã hội đã biến FOMO thành một áp lực thường trực. Những câu chuyện thành công, những khoản lợi nhuận "khủng" được chia sẻ hàng ngày tạo cảm giác so sánh và thôi thúc phải bắt kịp người khác.
Chuyên gia tâm lý tài chính – Tiến sĩ Susan Weinschenk – cho rằng mạng xã hội tạo ra vòng lặp so sánh liên tục, nơi con người cảm thấy mình luôn chậm một bước. Hệ quả là nhiều người tiêu tiền bốc đồng hoặc đầu tư mạo hiểm để "bằng bạn bằng bè", bất chấp rủi ro cá nhân.
Hệ lụy FOMO trong quản lý tài chính cá nhân
Không chỉ ảnh hưởng đến đầu tư, FOMO còn thâm nhập vào các quyết định tiêu dùng hàng ngày. Mua sắm vì sợ hết hàng, vay tiêu dùng để bắt kịp chuẩn sống, hay rút tiền hưu trí quá sớm đều có thể bắt nguồn từ nỗi sợ bị bỏ lỡ.
Theo khảo sát người tiêu dùng gần đây, hơn 60% thừa nhận đã từng mua sắm chỉ vì cảm giác "không muốn bị lỡ cơ hội", dẫn đến nợ tăng và tiết kiệm giảm – những yếu tố bào mòn sự ổn định tài chính lâu dài.
Chiến lược kháng FOMO hiệu quả
Để không trở thành nạn nhân của FOMO, điều đầu tiên là nhận diện cảm xúc và hiểu rõ các thiên kiến hành vi. Việc lập kế hoạch tài chính rõ ràng, đặt mục tiêu cụ thể và cam kết theo đuổi chiến lược dài hạn giúp bạn giảm tác động từ những biến động ngắn hạn.
Giáo sư Meir Statman khuyên nên thực hành "chánh niệm tài chính" – tức là luôn cân nhắc quyết định dựa trên mục tiêu dài hạn, thay vì để cảm xúc nhất thời chi phối. Hạn chế tiếp xúc mạng xã hội và dành thời gian suy xét trước khi chi tiêu hoặc đầu tư cũng là cách giảm thiểu hành vi bốc đồng.
FOMO và cái giá của sự vội vàng
FOMO không chỉ mang đến sự tiếc nuối ngắn hạn. Những quyết định sai lầm liên tục như mua đỉnh, bán đáy, vay quá khả năng hay cạn quỹ khẩn cấp sẽ làm suy yếu nền tảng tài chính cá nhân. Về lâu dài, điều này có thể trì hoãn việc tích lũy tài sản và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.
Tuy nhiên, nếu hiểu được bản chất tâm lý của FOMO và xây dựng kế hoạch hành động hợp lý, bạn hoàn toàn có thể biến nỗi sợ thành sức mạnh kiểm soát tài chính. Cuộc hành trình vượt qua FOMO chính là bước đầu trên con đường làm chủ tiền bạc – không phải chạy theo đám đông, mà là vững vàng theo mục tiêu của riêng mình.
