Dù không phải là nạn nhân trực tiếp, việc chứng kiến một sự kiện đau thương – như tai nạn, bạo lực, hoặc thiên tai – cũng có thể để lại hậu quả sâu sắc cho não bộ.

Không chỉ là “cú sốc tinh thần” như nhiều người hay nghĩ, những gì bạn thấy, nghe và cảm nhận trong khoảnh khắc ấy thật sự **có thể làm thay đổi cấu trúc và chức năng của não.

Trong những năm gần đây, các nghiên cứu thần kinh học đã chỉ ra rằng, chấn thương tinh thần dạng "gián tiếp" – còn gọi là chấn thương do chứng kiến (vicarious trauma) – có thể kích hoạt phản ứng căng thẳng mạnh mẽ không kém gì nạn nhân chính.

Não bộ phản ứng thế nào khi chứng kiến chấn thương?

Khi chứng kiến một tình huống đe dọa tính mạng, cơ thể bạn sẽ ngay lập tức kích hoạt hệ thần kinh giao cảm – còn gọi là phản xạ "chiến đấu hoặc bỏ chạy". Tuy bạn không bị tấn công trực tiếp, não vẫn xử lý tình huống đó như một mối nguy thật sự.

Trong giai đoạn này, hạch hạnh nhân (amygdala) – trung tâm xử lý cảm xúc sợ hãi – sẽ trở nên quá nhạy, trong khi vỏ não trước trán (prefrontal cortex) – nơi điều tiết lý trí – bị kìm hãm hoạt động. Kết quả là hình ảnh, âm thanh và cảm giác lúc ấy sẽ in sâu vào trí nhớ dài hạn, dễ bị “kích hoạt lại” về sau như trong hội chứng PTSD (Rối loạn căng thẳng hậu sang chấn).

Chứng kiến nhiều lần có thể gây tổn thương tích lũy?

Câu trả lời là: Có. Nhân viên cấp cứu, bác sĩ phẫu thuật, nhà báo chiến trường hay thậm chí là người thân sống cạnh người bị bạo lực đều có nguy cơ cao mắc chấn thương thứ cấp (secondary trauma).

Một nghiên cứu của Đại học Stanford (2021) chỉ ra rằng: những người chứng kiến các sự kiện căng thẳng lặp đi lặp lại có mức cortisol – hormone căng thẳng – duy trì ở mức cao kéo dài. Lâu dài, điều này làm tổn thương vùng hippocampus (Hồi hải mã – vùng não giúp lưu giữ ký ức và điều hướng cảm xúc), nơi xử lý trí nhớ và cảm xúc, gây mất ngủ, lo âu mãn tính, và rối loạn hành vi.

Điều đáng nói là những người trải qua tổn thương dạng này thường không biết họ đang gặp vấn đề, bởi họ nghĩ: “Mình chỉ là người ngoài cuộc”.

Làm sao để não hồi phục sau cú sốc tinh thần?

Tin tốt là: não có khả năng tự điều chỉnh và phục hồi, nếu được can thiệp đúng cách. Các phương pháp như liệu pháp tiếp xúc (exposure therapy), thiền chánh niệm, và hoạt động thể chất nhịp nhàng (ví dụ: đi bộ, bơi lội, yoga) đã được chứng minh là giúp làm dịu hoạt động quá mức của hạch hạnh nhân, đồng thời phục hồi sự cân bằng hoá học trong não.

Ngoài ra, việc chia sẻ lại trải nghiệm với người đáng tin cậy – trong bối cảnh an toàn – có thể giúp tái cấu trúc ký ức đau thương, giảm cảm giác cô lập, và phục hồi kiểm soát cảm xúc.

Nghiên cứu nào đang dẫn đầu trong lĩnh vực này?

Hiện có nhiều trung tâm thần kinh học và tâm lý học tại Mỹ, Canada và Đức đang theo dõi ảnh hưởng thần kinh của chứng kiến chấn thương. Một dự án nổi bật là Sáng kiến Thấu hiểu Não bộ (NeuroInsight Initiative) của Đại học Toronto, sử dụng máy fMRI để theo dõi thay đổi cấu trúc não sau khi chứng kiến tai nạn hoặc bạo lực.

Kết luận: Chứng kiến đau thương không phải là “nhẹ nhàng” hơn mà là một dạng tổn thương thật sự

Chúng ta không cần bị thương mới bị tổn thương. Não bộ tiếp nhận và xử lý thông tin bằng cơ chế sinh học rõ ràng, và việc chứng kiến chấn thương có thể để lại hậu quả nghiêm trọng nếu không được nhận diện và chữa lành đúng cách.

Còn các bạn, sau khi đọc bài viết này, bạn có nhận ra điều gì đã từng xảy ra với mình hoặc người thân? Liệu có những cảm xúc mà bạn từng bỏ qua, nhưng thật ra vẫn âm ỉ bên trong?

Hãy chia sẻ cảm nhận của bạn, vì đôi khi, sự phục hồi bắt đầu từ việc được lắng nghe. Và nếu bạn đang là người chứng kiến nỗi đau – đừng ngại tìm sự hỗ trợ. Não bạn cần điều đó, và bạn xứng đáng được chữa lành.