Nếu bạn là một nhà nhập khẩu, doanh nghiệp sản xuất hay người tiêu dùng đang theo dõi giá cả leo thang từng ngày, thì việc các nước lớn đột ngột công bố “đình chiến thuế quan trong 90 ngày” chắc chắn khiến bạn chú ý.
Đằng sau động thái tưởng chừng như tích cực này là gì? Một giải pháp tình thế trước áp lực kinh tế, hay sự khởi đầu cho một cách tiếp cận mới trong chính sách thương mại quốc tế?
Bài viết này không phân tích tính đúng sai của quyết định này, mà tập trung làm rõ các tác động kinh tế – kinh doanh thực tế của thời kỳ “ngừng bắn thương mại” kéo dài 90 ngày. Không giống với các phân tích truyền thống vốn nhấn mạnh yếu tố địa chính trị, bài viết sử dụng các mô hình thương mại thực tiễn và dữ liệu kinh tế để nhìn nhận ảnh hưởng của quyết định này đến chuỗi cung ứng, tâm lý doanh nghiệp và định hướng đầu tư. Vấn đề cần đặt ra là: Liệu 90 ngày có đủ để thay đổi quán tính kinh tế, hay chỉ là khoảng lặng ngắn ngủi trước một chu kỳ căng thẳng tiếp theo?
90 ngày: giảm áp lực, tăng chờ đợi
Trong bối cảnh áp lực lạm phát tăng cao và chuỗi cung ứng toàn cầu chưa phục hồi hoàn toàn sau đại dịch, các chính phủ đang tìm cách giảm nhiệt thị trường mà không cần phá giá nội tệ hay hạ lãi suất. Một cách tiếp cận được áp dụng gần đây là tạm hoãn thuế quan với một số mặt hàng – đặc biệt là nguyên vật liệu đầu vào và hàng tiêu dùng thiết yếu – trong vòng 90 ngày.
Chẳng hạn, vào quý I/2025, Liên minh châu Âu đã thông báo ngừng áp thuế bổ sung lên thép nhập khẩu từ châu Á. Ngay sau đó, giá thép giảm 4,2% trên sàn giao dịch London Metal Exchange (LME). Điều tương tự diễn ra tại Mỹ và Nhật Bản với các mặt hàng điện tử và nông sản.
Mặc dù hiệu quả ngắn hạn là rõ ràng – giá đầu vào giảm, doanh nghiệp thở phào – nhưng về mặt tâm lý, các nhà đầu tư và doanh nghiệp đang lưỡng lự. Họ không biết 90 ngày này sẽ dẫn tới một thỏa thuận dài hạn, hay chỉ là “trì hoãn leo thang”. Sự không chắc chắn này khiến nhiều quyết định đầu tư dài hạn bị tạm ngưng.
Phân tích bằng lý thuyết kỳ vọng và mô hình Nash ngắn hạn
Để hiểu rõ hơn tâm lý thị trường trong bối cảnh này, ta có thể áp dụng lý thuyết kỳ vọng trong kinh tế học hành vi và mô hình cân bằng Nash trong trò chơi lặp. Trong ngắn hạn, doanh nghiệp hành xử như các “người chơi” trong một trò chơi chưa biết hồi kết. Họ buộc phải dự đoán hành động của chính phủ và đối tác thương mại để quyết định tiếp tục đầu tư hay tạm dừng.
Mô hình Nash cho thấy: nếu một bên đình chiến, bên còn lại có xu hướng phản ứng tích cực – nhưng chỉ trong thời gian ngắn. Nếu không có tín hiệu rõ ràng về cam kết dài hạn, chiến lược phòng thủ sẽ quay trở lại. Điều này lý giải tại sao nhiều nhà sản xuất đang lựa chọn “án binh bất động”, chờ thêm thông tin thay vì mở rộng sản xuất ngay lập tức.
Dữ liệu và giới hạn
- Dữ liệu được sử dụng trong bài phân tích bao gồm:
- Chỉ số giá nguyên vật liệu từ IMF và Bloomberg
- Số liệu thương mại 3 tháng từ UN Comtrade
Dữ liệu niềm tin doanh nghiệp từ OECD và khảo sát PMI (Purchasing Managers’ Index)
Những nguồn này cho thấy tác động tức thì của việc ngừng áp thuế (giảm giá hàng hóa, tăng nhẹ niềm tin doanh nghiệp), nhưng chưa thể hiện được xu hướng dài hạn do thời gian theo dõi còn ngắn. Đây cũng là giới hạn của bài viết: các kết luận mang tính mô tả và định tính nhiều hơn là định lượng sâu.
Khoảng nghỉ ngắn hay khởi đầu mới?
Bài viết này cho thấy đình chiến thuế quan 90 ngày có thể tạo ra “hiệu ứng tâm lý tích cực” tạm thời, giúp thị trường ổn định và giảm giá đầu vào. Tuy nhiên, hiệu quả dài hạn còn tùy thuộc vào cam kết chính sách thực sự từ các bên liên quan. Nếu không có tín hiệu rõ ràng về việc nối dài hay kết thúc đình chiến, thì sự không chắc chắn sẽ còn tiếp tục làm trì hoãn đầu tư và tăng rủi ro thị trường.
Câu hỏi cho nghiên cứu tiếp theo là: Làm thế nào để thiết kế các cơ chế đình chiến thương mại có tín hiệu rõ ràng và khuyến khích hành vi đầu tư bền vững? Và liệu có thể xây dựng các chỉ số dự báo mức độ hiệu quả thực tế của các “thỏa thuận tạm thời” này không?
Dù chỉ kéo dài 90 ngày, nhưng tác động của lệnh đình chiến thuế quan có thể lan xa hơn nhiều – nếu được tận dụng đúng cách và tích hợp vào chiến lược thương mại dài hạn.
