Thị trường tài chính, bất động sản và đầu tư online đang tăng trưởng mạnh mẽ – nhưng kèm theo đó là một thị trường “ngầm” khác cũng phát triển không kém: **thị trường lừa đảo qua các “fake agents”**.
Họ tự xưng là đại diện của quỹ đầu tư, môi giới tài chính, chuyên viên bất động sản, thậm chí giả danh ngân hàng hoặc công ty chứng khoán. Nhưng thực tế, họ không có bất kỳ tư cách pháp lý, chứng chỉ hành nghề, hay địa chỉ rõ ràng nào.
Vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mất tiền, mà còn đe dọa niềm tin chung vào thị trường tài chính. Tại sao fake agents lại dễ dàng hoạt động như vậy? Và liệu có cách nào để hệ thống kinh tế và chính sách công đối phó hiệu quả?
Vì sao đại diện giả mạo xuất hiện ngày càng nhiều?
Trong nền kinh tế số, chi phí tìm kiếm và giao dịch đã giảm đáng kể, nhưng điều đó cũng đồng nghĩa với sự gia tăng thông tin bất cân xứng.
Theo lý thuyết kinh tế học thông tin (Information Asymmetry), khi một bên có nhiều thông tin hơn bên còn lại – như trong trường hợp đại diện giả mạo biết rõ mình đang lừa, còn người tiêu dùng thì không – thị trường sẽ dễ rơi vào thất bại.
Thêm vào đó, mức độ số hóa cao nhưng hệ thống xác minh danh tính chưa đủ mạnh, đặc biệt tại các nền tảng phi tập trung hoặc không được kiểm soát chặt. Các “đại diện đầu tư” có thể dễ dàng tạo tài khoản Facebook, Telegram, Zalo với logo ngân hàng/quỹ đầu tư giả mạo, dùng ảnh đại diện lấy từ LinkedIn thật và đưa ra các bảng lợi nhuận được dựng lên bằng Excel.
Theo thống kê từ Bộ Công an Việt Nam, riêng năm 2023, thiệt hại do lừa đảo qua hình thức mạo danh tài chính lên tới hơn 6.500 tỷ đồng, với số vụ tăng hơn 30% so với năm trước. Đây không còn là vấn đề nhỏ lẻ, mà là rủi ro hệ thống, làm giảm hiệu quả của thị trường tài chính cá nhân.
Ai dễ bị lừa nhất – và vì sao?
Dựa trên dữ liệu từ các báo cáo phòng chống tội phạm công nghệ, nhóm dễ bị tổn thương nhất là:
- Người có ít kinh nghiệm tài chính, đặc biệt là người trung niên và cao tuổi
- Nhóm nhà đầu tư mới, F0, tiếp cận qua quảng cáo mạng xã hội
- Những người đang trong tâm lý “cần tiền gấp”, sẵn sàng chấp nhận rủi ro cao
Về mặt hành vi kinh tế học, đây là ví dụ điển hình của thiên kiến nhận thức (cognitive bias), nơi kỳ vọng lợi nhuận cao mờ mắt người dùng, khiến họ bỏ qua các tín hiệu cảnh báo cơ bản như: thiếu hợp đồng rõ ràng, không có văn phòng thật, yêu cầu chuyển khoản cá nhân thay vì qua tài khoản công ty, v.v.
Các giải pháp chính sách và vai trò của doanh nghiệp
Câu hỏi lớn đặt ra là: có thể làm gì để hạn chế sự bùng phát của đại diện giả mạo?
Về mặt chính sách, một số đề xuất mang tính thực tiễn gồm:
- Tăng minh bạch thông tin người hành nghề tài chính: Tạo cơ sở dữ liệu công khai cho phép người dân tra cứu mã số hành nghề, giấy phép của các chuyên viên đầu tư, môi giới bất động sản, bảo hiểm, chứng khoán.
- Bắt buộc xác minh hai bước (KYC – Know Your Customer) với các tài khoản giao dịch online có yếu tố tài chính.
- Tăng hình phạt đối với các nền tảng “bao che” lừa đảo: Ví dụ, xử lý hành chính hoặc đình chỉ hoạt động tạm thời các kênh mạng xã hội, app quảng cáo chứa nội dung giả mạo tài chính.
Về phía doanh nghiệp, đặc biệt là ngân hàng và công ty chứng khoán, cần tích cực truyền thông cảnh báo, xây dựng hệ thống phản hồi nhanh với người dùng báo cáo tài khoản giả. Một số đơn vị tiên phong như SSI, VNDIRECT, Techcombank đã thực hiện bước này, nhưng chưa đồng bộ.
Kết luận: Không có ai tự nhiên mang “cơ hội vàng” đến gõ cửa bạn
Đại diện giả mạo là hệ quả tất yếu của một thị trường tài chính mở nhưng chưa hoàn thiện về cơ chế xác minh và bảo vệ nhà đầu tư. Vấn đề không chỉ nằm ở người dùng “thiếu hiểu biết”, mà còn là thách thức thiết kế thể chế trong thời đại kinh tế số.
Các bạn, bạn có chắc mình đang tương tác với người đại diện thật? Hay bạn đã từng suýt bị cuốn vào một “dự án lợi nhuận ảo”? Đã đến lúc cần không chỉ tỉnh táo mà còn yêu cầu các bên liên quan – từ chính sách đến doanh nghiệp – cùng hành động, để bảo vệ tính minh bạch và bền vững của hệ thống tài chính.
