Nghe có vẻ ngược đời, nhưng trong một thế giới đang số hóa mọi dịch vụ – từ tài chính đến y tế – thì lừa đảo bảo hiểm không những không giảm, mà ngày càng tinh vi hơn.

Nhiều người đóng phí đều đặn hàng tháng, chỉ đến khi gặp sự cố mới phát hiện hợp đồng mình mua là... vô hiệu.

Vấn đề này không chỉ là một cú sốc tài chính cá nhân, mà còn là nguy cơ cho sự phát triển bền vững của ngành bảo hiểm – một lĩnh vực đóng vai trò quan trọng trong ổn định thu nhập, tiêu dùng và quản trị rủi ro cho toàn nền kinh tế.

Vì sao bảo hiểm giả lại bùng nổ?

Theo lý thuyết “thông tin bất cân xứng” (asymmetric information), người mua và người bán không nắm thông tin như nhau. Trong bảo hiểm, người mua thường không hiểu rõ về điều khoản, quyền lợi hoặc độ tin cậy của nhà cung cấp. Lợi dụng khoảng trống này, nhiều đối tượng đã giả danh nhân viên bảo hiểm, lập website, fanpage, app hoặc hợp đồng giả – lôi kéo người dùng bằng mức phí thấp, thủ tục nhanh, quyền lợi “trên giấy” hấp dẫn.

Thị trường mục tiêu thường là người cao tuổi, lao động nhập cư hoặc người dân ở khu vực chưa được phổ cập tài chính đầy đủ – tức nhóm có nhu cầu cao về bảo hiểm nhưng hiểu biết tài chính thấp. Theo báo cáo năm 2023 của Bộ Tài chính Việt Nam, chỉ khoảng 15% dân số trưởng thành có tham gia bảo hiểm nhân thọ, trong khi hơn 40% số người được hỏi cho biết họ “không rõ hợp đồng của mình có hiệu lực pháp lý hay không”.

Số liệu và tác động kinh tế

Một khảo sát do Cục Quản lý Giám sát Bảo hiểm (thuộc Bộ Tài chính) phối hợp với tổ chức GIZ (Đức) thực hiện cho thấy: chỉ trong vòng 2 năm (2021–2022), có hơn 1.300 trường hợp khiếu nại liên quan đến hợp đồng bảo hiểm giả mạo hoặc tư vấn sai sự thật. Trong số đó, hơn 70% là người lao động có thu nhập trung bình – thấp.

Từ góc độ kinh tế, hậu quả không chỉ dừng ở việc mất tiền. Khi người dân mất niềm tin vào bảo hiểm, họ có xu hướng rút lui khỏi thị trường tài chính chính thống, tăng dự trữ tiền mặt, giảm mức độ bảo vệ tài chính gia đình. Điều này gây ảnh hưởng dây chuyền đến ngành ngân hàng, tiêu dùng và đầu tư cá nhân – những lĩnh vực dựa trên niềm tin dài hạn.

Vì sao chính sách cần can thiệp mạnh mẽ hơn?

Thị trường bảo hiểm hoạt động theo mô hình “niềm tin cộng dồn” – nghĩa là mỗi vụ việc tiêu cực, dù nhỏ, cũng sẽ tích lũy thành khủng hoảng niềm tin lớn. Khi người dân không phân biệt được đâu là hợp đồng thật – đâu là giả, họ có xu hướng tránh xa cả hai.

Việc xây dựng cơ chế kiểm tra hợp đồng bảo hiểm công khai, mã hóa thông tin trên nền tảng số (blockchain, mã QR truy xuất hợp đồng, hệ thống xác minh liên kết ngân hàng) nên trở thành chính sách bắt buộc – thay vì khuyến khích tự nguyện như hiện nay. Cùng lúc, việc phổ cập giáo dục tài chính cơ bản cho người dân, đặc biệt ở nhóm thu nhập thấp, là nhiệm vụ dài hạn nhưng thiết yếu.

Bảo hiểm giả không đơn thuần là một hành vi lừa đảo cá nhân, mà là hiện tượng kinh tế đáng báo động, làm tổn thương niềm tin vào cả một ngành. Nếu không hành động sớm, hậu quả sẽ không chỉ là mất tiền của người dân, mà còn là sự chững lại của các nỗ lực phổ cập tài chính, bảo vệ thu nhập và ổn định kinh tế hộ gia đình.

Liệu có thể xây dựng một “hệ số tin cậy” của hợp đồng bảo hiểm trên nền tảng công nghệ mở – nơi người tiêu dùng có thể kiểm tra, so sánh và xác thực thông tin trong thời gian thực, trước khi ký hợp đồng?