Chào các bạn thân mến! Gốm sứ là một phần thiết yếu trong đời sống con người suốt hàng ngàn năm – từ những chiếc bình cổ xưa dùng để đựng thực phẩm cho đến những thiết kế tinh xảo hiện đại tô điểm cho không gian sống ngày nay.
Đặc biệt, gốm thủ công luôn mang trong mình dấu ấn của sự khéo léo và tính cá nhân – điều mà các sản phẩm sản xuất hàng loạt khó có thể thay thế. Nhưng điều gì đã tạo nên một chiếc cốc, cái bát hay đĩa gốm thủ công?
Từ khối đất sét nguyên sơ cho đến khi khoác lên mình lớp men lấp lánh, hành trình của gốm là sự kết hợp kỳ diệu giữa nghệ thuật và khoa học!
1. Trái tim của gốm: Đất sét
Mỗi tác phẩm gốm đều bắt đầu từ chất liệu cơ bản nhất – đất sét. Loại đất sét được chọn sẽ ảnh hưởng đáng kể đến kết cấu, màu sắc và thành phẩm cuối cùng.
Đất sét nung thấp (Earthenware):
Đây là loại đất sét phổ biến nhất trong gốm sứ. Dễ tạo hình và có tính xốp cao, rất phù hợp để tráng men màu sắc rực rỡ. Thường được dùng để làm ly, đĩa, cốc kiểu mộc mạc cho sinh hoạt hàng ngày.
Đất sét nung cao (Stoneware):
Loại đất này nổi tiếng nhờ độ bền và chắc, lý tưởng cho những vật dụng cần chịu lực như đĩa ăn hay ấm trà. Chất đất mịn và màu nâu đất tạo cảm giác mộc mạc nhưng đầy nghệ thuật.
Sứ (Porcelain):
Với kết cấu mịn và khả năng cho ánh sáng xuyên qua, sứ được dùng để tạo ra những vật phẩm tinh xảo như đồ sứ cao cấp hoặc tượng nghệ thuật. Tuy nhiên, quá trình nung sứ đòi hỏi sự kiểm soát chính xác vì sứ dễ nứt vỡ hơn các loại đất khác.
2. Tạo hình đất sét: Từ tay đến bàn xoay
Sau khi chọn đất, bước tiếp theo là tạo hình – nơi tài năng và cảm hứng của nghệ nhân được thể hiện rõ nét nhất.
Nặn tay (Handbuilding):
Phương pháp cổ xưa này sử dụng tay và các dụng cụ như thanh cán, cuộn đất, hoặc miếng đất dẹt để tạo hình. Kỹ thuật này cho phép sáng tạo tự do và mang đến những sản phẩm có nét đẹp tự nhiên, phóng khoáng.
Vuốt bàn xoay (Wheel-Throwing):
Trên bàn xoay, người thợ tập trung vào tâm điểm để dần đưa đất sét lên thành hình dáng mong muốn. Cách này thích hợp cho việc làm bát, ly, lọ… với sự đối xứng hoàn hảo và tính thẩm mỹ cao.
3. Quá trình làm khô: Kiên nhẫn là chìa khóa
Sau khi tạo hình, sản phẩm cần được hong khô cẩn thận trước khi đưa vào lò nung. Đây là bước cực kỳ quan trọng – bởi nếu đất còn giữ nước, khi nung sẽ dễ nổ hoặc nứt.
Việc làm khô thường diễn ra trong môi trường mát, khô ráo và thoáng khí. Nhiều nghệ nhân còn phủ nhẹ một lớp ni-lông lên sản phẩm để hạn chế bay hơi quá nhanh, tránh tình trạng cong vênh.
4. Nung gốm: Vai trò của lò nung
Nung là quá trình đưa sản phẩm vào lò ở nhiệt độ cao nhằm làm cứng đất và biến nó thành chất liệu gốm bền vững.
Nung sơ (Bisque Firing):
Ở lần nung đầu tiên, đất sét được nung ở nhiệt độ đủ cao để cứng lại, nhưng chưa đến mức tan chảy. Giai đoạn này giúp loại bỏ hoàn toàn độ ẩm và tạp chất trong đất, chuyển sản phẩm thành “gốm sơ” – sẵn sàng để tráng men.
Nung men (Glaze Firing):
Sau khi phủ men, sản phẩm được nung lần hai ở nhiệt độ cao hơn. Lúc này, lớp men tan chảy, bao phủ bề mặt thành một lớp kính mịn, bóng hoặc mờ tùy loại. Quá trình này giúp lớp men dính chặt vào thân gốm, tạo độ bền và khả năng chống thấm – lý tưởng cho đồ dùng đựng thực phẩm.
5. Phép màu của lớp men: Tô điểm sắc màu và kết cấu
Tráng men là nơi gốm sứ thực sự “hồi sinh” dưới bàn tay nghệ sĩ. Lớp men có thể biến một món đồ đơn giản thành một tác phẩm đầy màu sắc và cá tính.
Men gốm vô cùng đa dạng: từ bóng đến mờ, từ trong suốt đến đục, từ màu đơn đến hiệu ứng vân, rạn nứt độc đáo.
Không chỉ mang tính thẩm mỹ, men còn có vai trò bảo vệ sản phẩm – giúp gốm không thấm nước, chống trầy xước, dễ lau chùi và bền lâu. Hơn thế, nó mở ra không gian sáng tạo bất tận về màu sắc, họa tiết và hiệu ứng thị giác.
6. Điểm nhấn cuối cùng: Vẻ đẹp của sự không hoàn hảo
Điểm khác biệt lớn nhất của gốm thủ công chính là ở sự độc nhất vô nhị.
Không giống những sản phẩm sản xuất hàng loạt, mỗi món đồ gốm đều mang trong mình những đường nét riêng – có thể là một chút nghiêng, một vệt men loang, hay một lỗ nhỏ không hoàn hảo. Nhưng chính những điều ấy mới làm nên vẻ đẹp chân thực và có hồn.
Nhiều nghệ nhân yêu triết lý wabi-sabi của Nhật Bản – tôn vinh sự bất toàn, sự vô thường và vẻ đẹp mộc mạc. Những mảnh gốm theo tinh thần ấy thường mang đậm dấu ấn cá nhân và giá trị tinh thần sâu sắc.
7. Khi tác phẩm bước vào đời sống
Khi sản phẩm đã trải qua các công đoạn nung, tráng men và làm nguội, nó sẵn sàng để sử dụng hoặc trưng bày.
Dù là một bộ ly uống trà, một chiếc bát đựng hoa quả, hay một bình hoa nghệ thuật – gốm thủ công luôn mang đến cảm giác ấm áp, tinh tế và độc đáo cho không gian sống. Quá trình làm ra một món gốm – từ đất sét thô đến sản phẩm hoàn thiện – là sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật, khoa học và sự kiên nhẫn.
Mỗi công đoạn – tạo hình, làm khô, nung, tráng men – đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kỹ năng và cả tình yêu dành cho nghề. Hiểu được hành trình ấy, ta càng trân trọng hơn giá trị của một món đồ gốm thủ công – không chỉ là một vật dụng, mà là một câu chuyện, một khoảnh khắc hóa thân thành vẻ đẹp vĩnh cửu.
