Như các bạn có thể đã nghe, giao điểm giữa trí tuệ nhân tạo và sáng tạo nghệ thuật đã khơi mào một trong những cuộc tranh luận sâu sắc nhất trong thời đại số hiện đại.

Khi các thuật toán sử dụng AI như DALL-E của OpenAI và G.DeepDream tạo ra những tác phẩm tuyệt đẹp cả về mặt thị giác và kỹ thuật, các câu hỏi được đặt ra về bản chất thực sự của sự sáng tạo.

Liệu một cỗ máy có thể thực sự là một nghệ sĩ, hay chỉ đơn thuần là một công cụ tinh vi bắt chước trí tuệ con người?

Sự trỗi dậy của nghệ thuật tạo ra bởi AI

Trí tuệ nhân tạo (AI) đã cách mạng hóa lĩnh vực sáng tạo số. Các thuật toán được phát triển bởi các tổ chức như OpenAI và G.DeepDream đã làm chủ việc tái hiện và cách tân các phong cách nghệ thuật, khám phá các trào lưu như Ấn tượng, Biểu hiện, và Siêu thực. Thông qua các mạng nơ-ron, những trí tuệ này xử lý một lượng lớn dữ liệu và “học” các mẫu thẩm mỹ, từ đó tạo ra các tác phẩm vừa nổi bật về mặt thị giác, vừa ấn tượng về mặt kỹ thuật. Tuy nhiên, điều dường như còn thiếu trong quá trình này chính là yếu tố nền tảng của trải nghiệm nghệ thuật của con người: ý định sáng tạo.

Cuộc tranh luận triết học và khoa học: Nghệ thuật là gì?

Trong suốt lịch sử, các triết gia và nhà nghiên cứu nghệ thuật đã tìm cách định nghĩa nghệ thuật như một biểu đạt của tư duy và cảm xúc con người. Aristotle coi nghệ thuật là sự mô phỏng thiên nhiên, trong khi Hegel thấy rằng nó hiện thân cho “tinh thần tuyệt đối”. Từ những góc nhìn này, AI dường như không đáp ứng được tiêu chí để tạo ra nghệ thuật chân chính: nó thiếu nhận thức và mong muốn để truyền tải ý nghĩa vượt ra ngoài thực tại.

Vai trò của cảm hứng và tâm hồn

Khi một nghệ sĩ con người sáng tạo, họ được thúc đẩy bởi một động lực nội tại, một nhu cầu truyền đạt cảm xúc, trải nghiệm, và suy nghĩ vượt xa những gì có thể nhìn thấy. Quá trình này đòi hỏi sự trực giác, đam mê, và nội tâm sâu sắc. AI, dù đã đạt được những tiến bộ vượt bậc, vẫn hoạt động một cách thuật toán và không có ý thức, một khác biệt quan trọng mà nhiều học giả coi là thiết yếu. Theo nhà thần kinh học Anjan Chatterjee của Đại học Pennsylvania, nghệ thuật con người bao gồm “ý định” và “ý nghĩa” vượt xa tổng thể các thành phần thuật toán.

Sáng tạo hay mô phỏng?

Một hạn chế cơ bản của AI là nó “mô phỏng” chứ không “sáng tạo” theo đúng nghĩa của từ này. Thông qua các quy trình học sâu, AI có thể “học” nhận diện và tái hiện các hình thức nghệ thuật, nhưng không hiểu được bối cảnh cảm xúc hay ý định đằng sau một tác phẩm. Các nghệ sĩ sáng tạo những tác phẩm phản ánh trải nghiệm của con người và sự khám phá cá nhân. Trong nghệ thuật tạo ra bởi AI, mỗi “quyết định” chỉ là một tính toán toán học, không có sự tham gia hay suy ngẫm thực sự về ý nghĩa cuối cùng của tác phẩm.

Ví dụ trong thế giới nghệ thuật AI và góc nhìn của nghệ sĩ

Các sáng tạo của AI như những hình ảnh do DALL-E hoặc Midjourney tạo ra thể hiện khả năng của AI trong việc tạo ra các tác phẩm ấn tượng và phức tạp về mặt thị giác. Các nghệ sĩ đương đại thường sử dụng AI như một công cụ hợp tác, nơi trí tuệ nhân tạo đóng vai trò là trợ lý thay vì tác giả hoàn chỉnh. Nhiều nghệ sĩ trong số này công nhận giá trị của AI như một phương tiện để khám phá các ý tưởng hình ảnh mới, nhưng đều nhất trí rằng quá trình hình thành ý tưởng và phản ánh vẫn là đặc quyền của con người.

Một nghệ thuật không có tâm hồn?

Sự thiếu vắng ý thức phản chiếu ở AI đặt ra câu hỏi về “tâm hồn” của nghệ thuật. Những người ủng hộ việc sáng tạo nghệ thuật của con người lập luận rằng điều làm nên sự đặc biệt của nghệ thuật chính là khả năng biểu đạt những cảm xúc và câu chuyện phức tạp của con người. Để sáng tạo, nghệ sĩ phải đối mặt với sự mong manh của mình và những trải nghiệm sống, rút ra từ một di sản cảm xúc độc đáo và không thể sao chép. Như nhà sử học nghệ thuật David Galenson của Đại học Chicago đã khẳng định, “Quá trình sáng tạo thực chất là một biểu đạt của chủ thể tính con người”.

Kết luận: Mối liên kết không thể tách rời giữa con người và nghệ thuật

Cuối cùng, bất chấp những bước tiến của AI, nghệ thuật vẫn gắn bó mật thiết với tinh thần con người, khả năng cảm nhận, phản ánh, và tái hiện thế giới một cách độc đáo và sâu sắc cá nhân. Dù AI có thể hỗ trợ rất nhiều cho bộ công cụ của nghệ sĩ, chính con người là người thổi hồn vào tác phẩm, khiến chúng thực sự sống động và chạm đến trái tim của người thưởng thức. Vai trò của nghệ sĩ, như một người sáng tạo và truyền tải những cảm xúc chân thực, dường như vẫn sẽ là đặc quyền của con người. Nghệ thuật được tạo ra bởi AI sẽ tiếp tục phát triển, nhưng sự thiếu vắng tâm hồn và ý định vẫn là điểm khác biệt so với bản chất thực sự của nghệ thuật.