Những tiến bộ mới nhất trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến nhiều người đặt câu hỏi về tương lai của nghiên cứu lịch sử.
Một thí nghiệm do Giáo sư Benjamin Breen thực hiện, sử dụng mô hình GenAI mới nhất của OpenAI, đã chứng minh khả năng ấn tượng của AI trong việc phân tích bản thảo y khoa Mexico từ thế kỷ 18.
Không chỉ chuyển ngữ hoàn hảo văn bản tiếng Tây Ban Nha cổ, AI còn phát hiện ra những chi tiết đồ họa mà chính nhà sử học cũng không nhận ra. Kết quả này khơi gợi những cuộc thảo luận liệu các nhà nghiên cứu còn cần phải trực tiếp tới thư viện, phân tích bản thảo, học ngôn ngữ cổ, và nắm vững nghệ thuật chép cổ tự, khi mà công nghệ AI đang thể hiện năng lực vượt bậc.
Các mô hình ngôn ngữ mới giúp cải thiện phân tích lịch sử
Các mô hình ngôn ngữ tiên tiến như GPT-4 của OpenAI và Claude Sonnet của Anthropic đang chứng tỏ là những công cụ mạnh mẽ trong việc phân tích tài liệu lịch sử. Chúng có thể chuyển ngữ các văn bản cổ bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau, cung cấp bối cảnh lịch sử chính xác và thậm chí đề xuất các cách diễn giải mới. Khả năng xử lý những văn bản đa ngôn ngữ, chẳng hạn như tiếng Latin Phục hưng xen lẫn các cụm từ tiếng Do Thái, cho thấy sự linh hoạt của chúng trong việc xử lý các tài liệu lịch sử đa dạng. Một ứng dụng đáng chú ý là phân tích các bài viết của các nhà truyền giáo Dòng Tên tại Thế giới Mới, viết bằng tiếng Latin bác học nhưng được cấu trúc phức tạp một cách có chủ ý. Khối lượng sách khổng lồ này hầu như chưa được khám phá và hiểu rõ, do số lượng học giả có khả năng giải mã chúng đang ngày càng ít đi.
Trong bối cảnh này, sự tham gia của AI trở nên vô cùng quan trọng. Khả năng của các mô hình tiên tiến trong việc xử lý lượng dữ liệu lớn và khám phá những mối liên hệ tiềm ẩn đang thay đổi cách các nhà sử học làm việc. Giáo sư Breen, một chuyên gia về nghiên cứu lịch sử, đã tiến hành một thí nghiệm khoa học được công bố trên bản tin Res Obscura của ông. Bằng cách thử nghiệm khả năng của GPT-4, OpenAI o1, và Claude Sonnet 3.5, ông đã khám phá tiềm năng của những hệ thống này trong việc xử lý đồng thời các văn bản đa ngôn ngữ, nhận diện các mẫu ẩn và gợi ý các thư mục liên quan với độ chính xác mà trước đây chưa thể đạt được.
Một góc nhìn mới về các cách diễn giải lịch sử
Giáo sư Breen, hiện đang giảng dạy tại Đại học California, Santa Cruz, đã tiến hành ba thử nghiệm sâu rộng với các mô hình AI. Thử nghiệm đầu tiên là phân tích bản thảo bản đồ thế giới vẽ tay từ thế kỷ 16 của Urbano Monte, viết bằng chữ nghiêng tiếng Ý. Bản ghi của GPT-4 gần như hoàn hảo, chỉ mắc một vài lỗi nhỏ, cho thấy khả năng của AI trong việc chỉnh sửa các từ ngữ mà tác giả gốc đã sử dụng. Ngoài ra, GPT-4 cung cấp phân tích bối cảnh lịch sử chính xác, trích dẫn các nguồn học thuật mà ngay cả giáo sư cũng không biết.
Trong thử nghiệm thứ hai, một văn bản y khoa từ Mexico năm 1770 đã được OpenAI o1 phân tích. Không chỉ đưa ra phân tích chính xác, AI còn phát hiện các chi tiết mà nhà nghiên cứu bỏ sót, chẳng hạn như một yếu tố nhỏ ở trung tâm bức vẽ của bác sĩ. Cuối cùng, ở thử nghiệm thứ ba, Breen so sánh các mô hình AI khi phân tích thư từ giữa William James và Francis Galton, hai nhân vật quan trọng trong lịch sử khoa học từ thế kỷ 19 và 20. Trong khi Claude Sonnet 3.5 thể hiện sự thận trọng và tự phê bình, tập trung vào những hạn chế của nó, GPT-4 đã đưa ra tám cách diễn giải khác nhau về mối quan hệ giữa hai học giả này. Một trong số đó nổi bật vì tính mới mẻ, miêu tả James như một nhà lý luận “phản-panopticon” trái ngược với cách tiếp cận thống kê của Galton, gây ấn tượng với Breen bởi sự sáng tạo trong cách diễn giải truyền thống.
Những thách thức và cơ hội
Mặc dù kết quả đầy hứa hẹn, các hệ thống AI vẫn có xu hướng tập trung vào các diễn giải “trung bình,” thiếu sự sáng tạo thực sự. Thách thức này nhấn mạnh rằng các nhà sử học cần duy trì sự cân bằng giữa việc sử dụng AI cho các nhiệm vụ cơ học như chép lại văn bản, dịch thuật và phân tích sơ bộ, đồng thời bảo tồn các khía cạnh sáng tạo và khả năng diễn giải của nghiên cứu lịch sử.
Sự hợp tác giữa con người và trí tuệ nhân tạo có thể mở ra một kỷ nguyên mới cho nghiên cứu lịch sử, đưa lĩnh vực này tiến tới những phương pháp và hiểu biết mới. Trong khi việc tích hợp AI vào nghiên cứu lưu trữ có tiềm năng lớn trong việc khám phá các liên kết ẩn và đề xuất những hướng nghiên cứu mới, điều này đòi hỏi một sự thay đổi văn hóa trong ngành sử học để đón nhận các công nghệ đổi mới này một cách hiệu quả.
Tóm lại, cuộc cách mạng thực sự nằm ở cách các nhà sử học sẽ tận dụng AI để khám phá những điều không thể đạt được bằng phương pháp truyền thống. Sự kết hợp giữa trí tuệ con người và trí tuệ nhân tạo mở ra một con đường hứa hẹn để khám phá quá khứ, làm phong phú thêm sự hiểu biết của chúng ta về lịch sử.
