Gốm và sứ, hai loại hình chế tác cổ xưa, là những nghệ thuật thủ công có ý nghĩa lịch sử sâu sắc, đã góp phần định hình nền văn minh nhân loại.
Tuy cùng chia sẻ một nguồn gốc từ đất sét, hai hình thức này lại mang những khác biệt rõ rệt.
1. Định nghĩa và nguồn gốc
Gốm:
Gốm là thuật ngữ dùng để chỉ các vật dụng hoặc tác phẩm nghệ thuật được làm từ đất sét. Nguyên liệu chính, một loại đất sét tự nhiên, được nhào nặn, phơi khô, rồi đem nung để đạt độ cứng nhất định. Gốm thường mang một bề mặt thô ráp, có độ dày nhất định, và nhiều khi còn hiện rõ các hoa văn, họa tiết tự nhiên.
Gốm xuất hiện từ thời tiền sử, là một trong những kỹ thuật gốm sớm nhất mà loài người sáng tạo ra. Trong thời kỳ đồ đá mới, các loại bình gốm đã ra đời, đáp ứng nhu cầu lưu trữ, nấu nướng và vận chuyển thực phẩm một cách hiệu quả.
Sứ:
Sứ, một loại gốm mịn và cứng, được chế tác từ đất sét cao lanh hay còn gọi là đất sét sứ. Đất sét này chứa hàm lượng khoáng chất cao như thạch anh, qua quá trình nung ở nhiệt độ rất cao sẽ trở nên chịu nhiệt, chống axit và kiềm cực tốt.
Khác với gốm, sứ có bề mặt nhẵn mịn và kết cấu tinh tế hơn. Việc sản xuất sứ đòi hỏi kỹ thuật phức tạp, bao gồm nhiều giai đoạn nung đốt.
2. Khác biệt trong quy trình sản xuất
Quy trình làm gốm:
Sản xuất gốm nhìn chung khá đơn giản. Người thợ thu thập đất sét, nhào nặn, tạo hình, sau đó làm khô và nung ở nhiệt độ thấp để đạt độ cứng ban đầu.
Tiếp đến, người ta có thể thêm các bước trang trí như vẽ hoa văn hoặc phủ men, trước khi thực hiện bước nung cuối ở nhiệt độ cao để hoàn thiện sản phẩm.
Quy trình làm sứ:
Ngược lại, sản xuất sứ đòi hỏi quy trình công phu hơn. Đất sét sứ được xử lý cẩn thận nhằm loại bỏ tạp chất, sau đó nghiền mịn và trộn đều để tạo ra nguyên liệu thô ban đầu.
Từ đây, nguyên liệu được tạo hình theo các phương pháp khác nhau như nặn tay hoặc đổ khuôn quay. Sản phẩm sứ trải qua hai lần nung ở nhiệt độ cao, trong đó lần đầu giúp sản phẩm cứng ban đầu, còn lần thứ hai với lớp men sẽ tạo ra bề mặt nhẵn mịn và cứng chắc.
3. Sự khác biệt về nhiệt độ nung
Khác biệt lớn nhất giữa gốm và sứ nằm ở nguyên liệu và nhiệt độ nung. Gốm được nung ở nhiệt độ khoảng 800–1000°C, trong khi sứ được nung ở mức 1300–1400°C.
Nhiệt độ cao hơn sẽ biến đổi gốm thành sứ, làm cho sứ trở thành một phiên bản cao cấp hơn của gốm. Thậm chí, ngày nay nhiều sản phẩm gọi là "gốm" thực chất là sứ do quá trình nung ở nhiệt độ rất cao.
4. Độ cứng khác biệt
Gốm, do được nung ở nhiệt độ thấp, thường có cấu trúc kém chặt chẽ, bề mặt thô ráp và khả năng hút nước cao. Trong khi đó, sứ với nhiệt độ nung cao cho ra đời những sản phẩm có thân chắc, bề mặt nhẵn bóng, hút nước thấp, phát ra âm thanh trong trẻo khi gõ nhẹ, và độ cứng cao hơn nhiều so với gốm.
5. Nguyên liệu làm gốm và sứ khác nhau
Gốm có thể được làm từ bất kỳ loại đất sét thông thường nào, nhưng sứ lại yêu cầu đất sét cao lanh đặc biệt. Nhiệt độ nung cũng quyết định rõ ràng sự khác biệt này, với sứ đòi hỏi nhiệt độ trên 1200°C.
6. Khác biệt trong việc phủ men
Men sứ đóng vai trò vô cùng quan trọng, không chỉ tăng độ bền mà còn bảo vệ sản phẩm khỏi các tác nhân khí và lỏng, đồng thời làm đẹp bề mặt. Gốm thường không tráng men hoặc chỉ dùng men nhiệt độ thấp, trong khi sứ luôn được phủ một lớp men nung nhiệt độ cao, bám chắc và đều khắp bề mặt.
Dù cả gốm và sứ đều bắt nguồn từ đất sét, sự khác biệt về công nghệ sản xuất, quá trình phát triển lịch sử và ý nghĩa văn hóa đã tạo nên một nền văn hóa gốm sứ phong phú và đa dạng. Những loại hình chế tác này không chỉ mang lại giá trị thẩm mỹ mà còn góp phần không nhỏ trong việc bảo tồn và phát triển nền văn minh nhân loại.
