Từ lâu, tre đã giữ một vị trí quan trọng trong văn hóa truyền thống, không chỉ qua việc trồng và vẽ tranh tre mà còn trong thơ ca ca ngợi vẻ đẹp của loài cây này.
Theo thời gian, các sản phẩm làm từ tre đã vượt xa giá trị sử dụng đơn thuần, trở thành một cách thể hiện cá tính đầy phong cách, góp phần gìn giữ di sản văn hóa và bảo tồn một nghề thủ công lâu đời – nghệ thuật đan tre.
Nghề đan tre có lịch sử lâu đời, bắt nguồn từ thời kỳ xã hội nguyên thủy, khi con người biết sử dụng những sợi tre mềm dẻo để đan thành các vật dụng thiết yếu như giỏ, thúng để chứa lương thực. Nhờ vào đặc tính bền chắc, đàn hồi và dẻo dai, tre nhanh chóng trở thành vật liệu chủ đạo trong việc chế tác các vật dụng phục vụ đời sống.
Khi xã hội phát triển, đan tre không còn chỉ dừng lại ở mục đích thực tiễn mà còn mở rộng sang lĩnh vực trang trí. Những bức tường tre, rèm tre, ô tre, nón tre và vô số vật phẩm khác đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày. Nghề đan tre cũng phân hóa thành hai hình thức chính: đan tre tơ mịn, còn gọi là “kỹ thuật đan tre sứ,” chuyên tạo ra những sản phẩm tinh xảo như bình hoa, bộ ấm trà với vẻ đẹp hoàn mỹ, che giấu hoàn toàn mối ghép để tạo hiệu ứng mượt mà như sứ; và đan tre thô, tận dụng các sợi tre đã được cắt, gọt, làm sáng và chẻ nhỏ để tạo ra các vật dụng gia đình hoặc đồ trang trí như giỏ đựng hoa quả, hộp, bình phong, rèm và quạt.
Tuy nhiên, sự suy giảm của các ngành nghề truyền thống cùng với sự thiếu hụt thế hệ kế cận đang tạo ra một hồi chuông báo động, đặc biệt là ở Nhật Bản – nơi mà nghệ thuật đan tre đang dần mai một. Dù được quốc tế công nhận với các triển lãm tại những bảo tàng danh giá như Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở Mỹ hay các phòng trưng bày chuyên biệt như TAI Modern ở Santa Fe, New Mexico, nghệ thuật đan tre lại không nhận được nhiều sự quan tâm tại chính quê hương của nó.
Ở Nhật Bản, đan tre chỉ còn là một môn nghệ thuật ít người theo đuổi, với chưa đầy 50 nghệ nhân còn hoạt động, trong đó chỉ có hai người được công nhận là "báu vật quốc gia", bao gồm nghệ nhân Noboru Fujinuma. Ông bày tỏ mối lo ngại rằng số lượng nghệ nhân đan tre đang giảm dần, và phần lớn những người còn lại chỉ tuân theo các thiết kế có sẵn thay vì tạo ra những tác phẩm thực sự đột phá.
Sự thiếu hụt những nghệ nhân trẻ có khả năng sáng tạo và cảm thụ thẩm mỹ sâu sắc đặt ra một câu hỏi đau đáu về tương lai của nghề đan tre. Không chỉ riêng Nhật Bản, tình trạng này cũng đang diễn ra ở Trung Quốc, khiến người ta không khỏi tiếc nuối trước vẻ đẹp tinh tế của loại hình nghệ thuật này. Ngày nay, khi các vật dụng thủ công từ tre dần bị thay thế bởi đồ nhựa và gốm sứ công nghiệp, đan tre đã không còn là một phần thiết yếu trong đời sống hàng ngày mà chuyển mình thành một loại hình nghệ thuật mang tính trang trí và sáng tạo cao. Các nghệ nhân hiện đại không ngừng tìm kiếm những cách tân độc đáo, kết hợp thiết kế đương đại để thổi một luồng sinh khí mới vào nghề đan tre truyền thống.
Sâu thẳm trong cội nguồn văn hóa, đan tre không chỉ là một kỹ thuật thủ công mà còn là một biểu tượng của sự sáng tạo và tinh thần nghệ thuật. Từ thuở sơ khai, khi tre được chọn làm vật liệu chính để chế tác dụng cụ, đến ngày nay, khi nghệ thuật này vươn tầm trở thành một biểu hiện cá nhân mang đậm dấu ấn thời đại, nghề đan tre vẫn không ngừng biến đổi. Với hai hình thức đan tơ mịn và đan thô, những nghệ nhân đã tạo nên vô số tác phẩm tinh tế, vừa giữ gìn truyền thống vừa phản ánh sự chuyển mình của nghệ thuật đương đại.
Tuy vậy, di sản quý giá này đang đứng trước nguy cơ mai một khi số lượng nghệ nhân sụt giảm nghiêm trọng, và thế hệ trẻ ngày càng ít mặn mà với nghề. Như lời của nghệ nhân Noboru Fujinuma, điều đáng lo ngại không chỉ là số lượng giảm sút mà còn là sự thiếu vắng những cá nhân dám bứt phá, sáng tạo để đưa nghệ thuật đan tre lên một tầm cao mới.
Trên phạm vi toàn cầu, sự chuyển đổi của đan tre từ một nghề thủ công thiết yếu sang một loại hình trang trí nghệ thuật phản ánh sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại. Trong bối cảnh đó, những người thợ vẫn không ngừng sáng tạo, tìm kiếm hướng đi mới để bảo tồn và phát triển một di sản đang dần bị lãng quên.
